Fáein orð um ræktun jarðepla

Ex Libris

Hún Steffensen ——

Ág

A

Fáein orð

um

, RÆKTUN JARÐEPLA

eptir
Jónas Benediktsson
fyrrum bónda
á

Fjósatungu.

Út gefendur:
J. Benediktsson. H. Ólafsson.

NS

Akureyri, 1856.

Prentað í prentsmiðju Norður - og Austurumdæmisins,
hjá H. Helgasyni.

%

san

sbuaðks:1
a:

Formáli.

Eins og maðurinn — í hvaða stöðu, sem guð
hefur sett hann hjer á jörðu — getur ekki leyst
ætlunarverk sitt vel af hendi, sjálfum sjer og öðr-
um til nota, nema því að eins að hann hafi afl-
að sjer þekkingar á störfum sínum, þannig er því

einnig varið með jarðyrkju og aldingarðaræktun.

Fyrsta þekking, sem í þessu efni er ómissandi, er
sú, að kynna sjer eðli jarðarinnar og þau áhrif
sem náttúran hefur á hana til þess að leiða fram
grös, jurtir og aldini. Að jeg hefi ekki leitast við að
gagna löndum mínum í þessu efni fyr enn nú á
tólftu stundunni kemur einkum til af því, að jeg
fann mig miður færan til þess á meðan jeg var
yngri og óreyndari. Með þessum fáu línum mín-
um um garðyrkju er aðaltilgangur minn sá, að

r. leiðbeina þeim bræðrum mínum, sem með öllu

eru ófróðir í þessu efni, og fáanlegir væru til
þess að gjöra tilraun til jarðeplaræktunar, en hina,
sem mjer vita betur, er jeg ekki að fræða, því

jeg veit og kannast við að þessi lasburða tilraum
1*

mín hefur allmarga anmarka fáfræginnar. Jeg
vona þó samt að sjerhver sá, sem með Öllu er
óvanur garðyrkju eða jarðeplarækt og fara vill
að ráðum mínum og dæmi í þessu efni, beri úr
bítum sömu not og jeg eða betri; þess vegna
bið jeg góðfúsa lesendur að virða vel einlægan
vilja minn, þó að verkinu — eins og nú er um
rætt — sje í mörgu ábóta vant.

á

í. grein.
Inngangur.

Kóur er það fullkunnugt, kæru landar! að tveir
eru helztu bjargræðisvegir okkar Íslendinga: fjár-
ræktin og fiskiaflinn, en hinn þriðja geymir fóst=
urjörð vor í skauti sínu mikilstil of víða ónotað-
an. Ekki er jeg sá ofurhugi eða heimskingi að
jeg búist við að geta hrundið því í lag, sem á-
bótavant er í þessu efni, og aðrir landar vorir,
ættjörðu sinni velviljaðir og miklu fremri mjer,
hafa sett fyrir sjónir bæði með eptirdæmi sínu
og ritgjörðum. En af því þessu hefur verið gef-
inn svo lítill gaumur hingað til, þá er það ákaf=
ur vilji minn að leitast við að vekja athygli bræðra
minna að svo mikilvægu málefni.

það er hörmulegt að hugsa til þess, hversu
margir og miklir hagkvæmustu reitir til jarðepla-
ræktunar enn þá liggja ónotaðir á landi voru, sem
þó mundu verða landbúnaði vorum til mikilla hags-
munai, ef þeir væru teknir til dyggilegrar rækt=
unar og umhirðingar. það er vert að setja á sig
dugnað Akureyrarbúa í þessu efni, sem að und=

6

anförnu hafa aflað nokkur hundruð tunnur jarð-
epla, og hitt um leið, hvernig afstaða reits þess
er, sem þeir hafa orðið að nota: það er snar-
brött brekka á móti austri fyrir ofan bæinn, og
hefur ekkert skjól fyrir norðannæðingum og haf-
golum, sem þó er öllum garðaldinum ónotalegt og
meinlegt. þar að auk er reitur þessi víða stór-
grýttur með steinmöl innan um gráan sandleir.
Þessar tvær jarðtegundir eiga að vísu-vel við jarð-
epli, en hina þriðju vantar, matjurtajörðina — svart-
moldina —, því sú er ætlan mín að brekkan hafi
víða hvar borið lítið eða ekkert gras; af þessu
má geta nærri hvað mikið hafi verið haft fyrir
ræktun reits þessa til jarðepla, og! spyr jeg því
á þessa leið: ættu nú ekki bændur vorir hægra
„með víða hvar á bæjum upp til sveita og við sjó,
að byggja sjer jarðeplagarða, þar sem afstaðan
fæst í skjóli fyrir norðan átt og jarótegundirnar
eru allar til í garðstæðinu — svartmold, leir og sand-
ur — og líka á mörgum bæjum mikil gnægð af
gömlum öskuhaugum?

Jeg veit af eigim reynslu að gamlir öskuhaug-
ar eru góður áburður til jarðepla-ræktunar, einkum
þar sem ekki er mjög hálent, eða garóstæði of
þurrt. Jeg vil ekki fá mjer til orða um öskuhauga
í þeim sveitum þar sem hrísi ásamt öðrum eldi-
viði og kolaviðar afkvisti er brennt, sem hefir í
sjer mikið af lútarsalti — alkali—, er eflir frjóf-

7

serni jarðarinnar ágætlega. Jeg ætla nú til reynslu
að rita hjer dálítið sögubrot um lítilvæga viðburði
sjálfs míns við jarðepla-ræktun, ef verða mætti að
einhver viðlíka á vegi staddur eins og jeg var áð=
ur, vildi gefa því auga við tilraunir sínar.

Árið 1807 kom skip á Akureyri frá Vestur-
álfu með hveiti, hrísgrjón og lítið eitt af jarðepl-
um. þar átti þá heima framkvæmdarmaðurinn
H. V. Lever, sem nú er andaður. Keypti hann
þá jarðepli af skipsráðendum og setti niður um sum-
arið hálfa skeppu í hinni ytri brekku búðargils-
ins, þar gem hann seinna græddi út eplagarð sinn.
Um haustið minnir mig að hann fengi sextánfald-
an ávöxt eða tunnu jarðepla, þó jeg fullyrði það
ekki; hið annað sumar setti hann enn þá niður
jarðepli og fjekk þá svo mikið, aðhann gat hjálp-

-að þeim, er þess óskuðu um útsáóðsepli. Um þess-
„ar mundir samdi hann stutt, en þó greinilegt rit
um jarðepla-ræktun. Litlu síðar byggði auðnu=

maðurinn herra H. E. Thorlacius á Miklagarði
eplagarða, og gáfust þeir vel, enda :er þar hin
fegursta afstaða til jarðepla- ræktunar, sem jeg
hefi sjeð um æfi mína. Faðir minn bjó þá að
Hvassafelli, og hófum við feðgar þá um sama
leyti jarðepla-rækt, er heppnaðist að því skapi,
sem garðsrúmið var stórt, eins og í Miklagarði;
varð mjer skjótt iðja sú svo unaðarsöm, að jeg
var við hana, eptir því sem menn segja, vakinn

8

FJ

og sofinn á sumardaginn, og stundaði hana fyrir
föður minn í nokkur ár, þangað tiljeg gipti mig,
og hóf búskap á Hvassafelli um eins árs tíma
og flutti þaðan að Gröf í Kaupangssveit. Um þá
jörðu hugsaði jeg lítið að öðru leyti, enn því, sem
jeg hafði áður á ferð aðgætt, að þar væri hagan-
leg afstaða til jarðepla-ræktunar ; það leið held-
ur ei á löngu eptir það jeg var seztur að í Gröf,
áður enn jeg stakk þar upp, fyrir víst, þrem sinn-
um dálítinn reit, ræktaði hann með áburði og setti
niður í hann jarðepli; fjekk jeg þá utn haustið
eina tunnu jarðepla, en reiturinn var á að gizka
sextán ferskeyttir faðmar á stærð. Vorið eptir
byggði jeg þar jarðeplagarð hjer um bil hundrað
og fimmtíu ferskeytta faðma á stærð. Ógjörla
man jeg ávöxt þann, sem jeg fjekk það árið.
Fyrst flutti jeg í garðinn nokkuð af gamalli hesta-
mykju, sem skjótt þraut. Jörðin Gröf var kom-
in í niðurníðslu, þegar jeg flutti þangað og sá jeg
því bráðum að jeg mætti ekki missa af áburði
frá túninu; enda komst jeg fljótt að raun um það,
sem öðrum, er þekkja Kaupangssveit, er fullkunn-
ugt: að þar er arðsamara að eiga kýr með sæmi-
legri viðgjörð, enn sauðfjenað. Hvað átti jeg nú
til bragðs að taka, er jeg vildi bæði eiga kúa-
mjólk og jarðepli? Fram á hlaðvarpa stóð gam-
all öskuhaugur, er að líkindum hefur borizt í ým-
islegt bæjarsorp og þvottakorgur. Jeg rjeði

9

það af að nota haug þennan í garðinn, og flutti
þó ekki meira af honum í garðinn, enn jeg hafði
vanizt af öðrum áburði, og fjekk um haustið níu
til tíu tunnur jarðepla; liðu nú þannig tvö eða
þrjú ár, að jeg aflaði af jarðeplum stundum minna;
því eitt árið fjekk jeg ekki meira enn tvær tunn-
ur, þareð þá var sumar kalt, en frostin áhrifa
meiri, þegar svo fellur í Kaupangssveit, enn fram
undir fjöllum í Eyjafirði þar sem jeg áður stund-
aði garðyrkjuna og þess vegna var þar minni
misfellum háð; samt sem áður lagði jeg ekki árar
í bát, heldur stækkaði jeg garð minn um helm-
img, svo hann varð að innan-máli þrjú hundruð
ferhyrndir faðmar og fjekk jeg líka eptir það yfir
og undir tuttugu tunnur. Á sama tímabili byggði
jeg tvo minni garða, og varð þá fífill minn feg-
urstur, því eptir það gafst mjer líka ágætasta
sumarveðrátta, og fjekk jeg úr þeim um haustið
tuttugu og níu tunnur. Öskuhaugur sá, sem áð-
ur er um getið varð mjer með litlum viðauka
nægur áburður í garðana þau árin, sen jeg bió
í Gröf; en það er líka öllum auðskilið, sem bera
skynbragð ájarðepla-rækt, að jarðeplin hefðu ekki
getað þróazt þannig ár eptir ár utan túns í sandi
og steinmöl áburðarlaust.

Eptir 9 ára dvöl í Gröf flutti jeg að Fjósa-
tungu í Fnjóskadal. Bágu árin, sem þá komu
og ýmislegt andstreymi, sem þessu lífi er stund-

10

um samfara bægðu mjer frá að gjöra nokkra til-
raun með jarðyrkjuna, og þar að auki ofríki kuld-
ans, sem hjer í dal er miklu meira enn í Eyja-
firði. Þannig liðu nú fjórtán ár frá því jeg fór
frá Gröf; en árið 1849 girti jeg fyrst um reit,
sem var hjer um bil fjörutíu og átta ferskeyttir
faðmar og sáði í hann um sumarið kálfræi, því
jarðepli skorti mig, enda varð jeg seint fyrir með
garðhleðsluna. þessi tilraun mín varð og að engu,
því bæði var vorið kalt og sumarið þurkasamt,
en jarðvegurinn hálendur og sendinn. Árið eptir
1850 setti jeg jarðepli niður í garðinn, og varð
þá eptirtekjan tvær tunnur. Árið 1851 var sum-
ar hið hagfeldasta til jarðepla-ræktunar fram í
ágústmánuð; hafði þá eplagrasið fengið bezta
þroska, en þá kom svo mikið áfelli af snjó í Fnjóska-
dal, að jarðepla-grasið bældist flatt í garðinum;
snjóinn tók bráðum upp, því góðviðri komu á ept-
ir fram á haust. Sökum þessa áfellis haggað-
ist mjög von mín um vöxt jarðeplanna þetta
sumar; þó rjeðist jeg í að reyna til að rjetta við
grasið og hreykja upp með því sem vandlegast;
en fyrir það að góðviðri komu á eptir fór gras-
ið að skjóta út smágreinum og blöðum svo að
undifvöxturinn varð um haustið hálf önnur tunna.
Tilraunir nágranna minna hjerna í dalnum með
jarðepla-rækt urðu að engu þetta sumar. Árið
1852 stækkaði jeg garð minn um þriðjung, og var

11

þá sumar, að því er jeg man, hið arósamasta til
jarðepla-vaxtar, því ágóðinn varð um haustið átta
tunnur, en hálfu minni 1853. Árið eptir 1854 færði
jeg sáðreit minn út, svo að hann er nú hundr-
að og tuttugu ferskeyttir faðmar og fjekk jeg því
úr honum liðugar tíu tunnur; útsáóðseplin voru
þrjár skeppur, og ágóði þessi var þannig orðinn
meiri hjá mjer enn meðal vöxtur í Gröf.

Af þessu má ráða að hjer í Suður - þing-
eyjarsýslu geta jarðepli þróast í góðum árum eins
og í Eyjafjarðarýslu, þó það verði sjálfsagt stop-
ulla í hörðum árum, því áhrif frostanna eru þar
langtum meiri enn í Eyjafiarðarsýslu.

þessa athugasemd vil jeg gefa fjelagsbræðr-
um mínum í Þingeyjarsýslu, af því garðyrkja þeirra
er enn þá harla ófullkominn og víðast alls eng-
in, begar frá er tekin Svalbarðsströnd. Garð-
yrkjan getur ekki orðið í góðu lagi nema með
töluverðri kunnáttu, eptirlöngun og kostgæfni: því
eins og skepnurnar undir manna höndum þurfa
nákvæma hirðingu eptir fjölbreyttu ásigkomulagi
þeirra og viðurværi, þannig er því einnig varið
með garðaldinin.

Jeg hefi t. a. m. sjeð sumstaðar eplagrasið
komið í góðan vöxt, en þó ljósgrænan arfa yfir-
gnæfa, sem sýnir einbert athugaleysi og vanrækt,
og hitt um leið að hvorki er guði nje náttúrunni
að kenna um uppskeru brestinn. þegar jeg hugsa

12

um þetta efni, vaknar hjá mjer óþægilegur grun-
ur um það, að annað hvort sjeu ritgjörðirnar um
jarðepla-rækt of fáum í höndum, eður þeim sje
of lítill gaumur gefinn og er þó bæði í Gesti
Vestfirðingi og Norðra vikið á hana. Jeg vil því
láta hjer í ljósi {fáeinar athugasemdir um jarðepla-
rækt, meðan einhver sá, er mjer kann betur, býr
sig undir að gefa út nýja ritgjörð um hana.

2. grein.
Um jörðina.

Hinar merkustu aðaltegundir jarðarinnar, sem
hæfilegastar eru til þess að framleiða grös, ávexti
og aldini eru: svartmold, leir og sandur. Hin
helzta af aðaltegundum þessum er svartmoldin,
„og er hún alstaðar meir eða minna í efsta lagi jarð-
ar, þar sem ofurefli náttúrunnar og umrót eptir
fjallskriður, vatnagang og annað þess konar ekki
hefur fært það úr lagi. Hún hefur í sjer mest
frjófgunarefni af allri jörð — fitu og lútarsalti —
og þekkist af því frá annari jörð, að hún er mjúk
átektum, ljett og laus í sjer; hún verður ekki
skorin í þunnar flögur eða skífur eins og mór
eða svörður, en er þó nokkuð samanloðandi ef
hún er kreist með hendinni; í hitadögg á sumr-
um gefur hún af sjer þægan ilm, og þar sem
hún er grafin upp kemst hún ekki í þá sömu gröf,
sem hún var tekin úr. Í svartmoldinni tingast og

13

frjófgast alls konar trje, grös, ávextir, jurtir og
aldini með hæfilegri samblandan af leir og sandi,
og því finnst líka sama efni í öllum þeim jarðar-
gróða, sem nú var talinn. — Utanum allar rætur,
sem Í jörðunni liggja er þunn himna. Ræturfnar
eru fullar af smámunnum eða holum, ekki ólík-
um svitaholum á mönnum og dýrum, og eru þær
mestar í þeim smá öngum, sem hvíslast út frá
höfnðrótinni og veita henni þau rjettu frjófg-
unarefni; en það er hitinn og stælingarafl lopts-
ins, sem hefur áhrif á þau, einkum lútarsaltið,
og gjörir það að verkum að það er á sífeldu iði
og umrennsli; kuldi, súr og ýmsar málmtegund-
ir, sem eru kaldrar náttúru og draga sig saman
í deiglendri jörðu, þjetta þar á móti jarðveginn
og kipra svo saman rætur jurta og grasa og nær-
ingar holur þeirra, að hið frjófganda efni ekki
fær unnið verk sitt; af því hinu sama kemur það,
að mýrar eru hvarvetna ófrjófsamar, þar sem
vatn hefur stöðugt viðnám. Af þessu er autsætt
hve illa þessi jörð á við jarðepla rækt, sem heimt“
ar hálent, þurrt og steinsendið jarðlag.

3. grein,
Um jarðepla garóstæði.
það fer betur þar sem því verður komið vit,

ef þörf gjörist, þegar jarðepla garðstæði er tek-
ið upp, sem er Ósljett, að pæla og moka mold-

14

v

ina úr hæðum garðsins í dældirnar; það er ei að
eins fegurra ásýndar, heldur varnar það skemmd-
um af veðri. Dauðu moldina undir því, sem burt
var mokað úr mishæðum garðsins þarf að bæta
með nægum áburði, því hún hefur lítið eða ekk-
ert frjófgunar efni í sjer, einkum þegar mishæð-
in er há og djúpt þarf. að moka tilað jafna garð-
stæðið. Matjurta-moldin, er æfinlega bezt; í og
undir grastorfunni er því einnig þörfá, sje gras-
lagið innan garðs haft í garðhleðsluna, að skera
sem mest má úr hnausalaginu og láta þá mold
falla í garðstæðið. Jeg hefi reynt það sjálfur að
jarðeplin vaxa í óræktaðri jörð utan túns betur
enn í feitri jörð heima við bæi, jafnvel þótt af-
staðan sje hálend og þurr, því í feitri jörðu leggst
vöxturinn meira í grasið enn eplin; en þá jörð
má að líkindum megra með því að flytja í hana
steinmöl og ösku þá, sem ekki hefur í sjer mik-
ið frjófgunar efni. Þeim er taka upp nýlenda til
garðyrkju er það mikils umvarðandi, sje garð-
stæðið votlent, að veita öllu vatni burt, sem við-
nám getur haft þar, bæði með skurðum utan garðs
og ræsum Í gegnum garðinn þar sem bezt fer,
því að súrinn í deiglendri jörð aptrar hinu fljót-
anda og frjófganda efni hennar — jeg á við lút-
arsaltið — ásamt lopti og hlýindum frá því að
geta unnið á jörðina aldinum og jurtum til ting-
unar og þroska. það er óyggjandi, að mikið mætti

/

=

ti

15

bæta deiglent garðstæði með því, þar sem föng
eru á, að flytja þangað stórgerða steinmöl og
sand, sem ágætlega losar jarðveginn, og við þess
konar jörð mun askan eiga til áburðar.

4. grein.

Hvernig stinga skuli upp eplagarða, setja nið-
ur Í þá og fleira.

Verði því ekki viðkomið, sem fer þó bezt, að
stinga upp garðstæði að haustlagi, verður að gjöra
það svo snemma á vorin, er klaka tekur að leysa
úr jörðu, og þar sem garðreitir eru hið fyrsta
sinn búnir undir ræktun, veitir ekki af að gjöra
það þrisvar sinnum; ekki má grynnra stynga enn
liðnga spaðadypt, þar sem jarðlagið leyfir, og skal
seinustu stungunni þannig til haga: að byrja á
að stinga götu eða far, þar sem garðreitinn ber
hæðst, ef halli er nokkur, og velta moldinni til
vinstri hliðar, byrja svo aptur að stinga við hinn
enda götunnar og láta svo moldina falla til sömu
hliðar í spaða farið, og skal svo til haga að það horfi
niður er áður vissi upp; ekki má stinga spaðan-
um á skakk heldur beint niður, verður þá stung-
an dýpri, og ekki skal taka nema lítið fyrir spað-
ann í hvert sinn. þegar komnar eru tvær eða
þrjár raðir eða umferðir, er hæfilegt að brífa yfir
með járntinda hrífunni, sem ekki má hafa lægri
tinda enn hálft kvartil. þannig eins og nú er á-

16

minnst er haldið áfram þangað til allur garéreit-
urinn er svona búinn undir epla-setninguna. því
optar og betur garðstæði er stungið upp, því viss-
ari ágóða mega menn vænta ef vel lætur í ári
og ei skortir aðra hirtingu. Nær setja skuli nið-
ur jarðeplin, er undir tíðarfarinu komið; það má
gjöra fjórar eða fimm vikur af. sumri, en stund-
um er þó ekki að hugsa til þess svo snemma.
Vandlega þarf þess að gæta, að klaki sje algjör-
lega leystur úr jörðunni eða garðstæðinu, þegar
eplin eru sett, því jeg ætla, að kuldinn úr jörð-
unni að neðan sje þeim meinlegri enn sá, sem
kemur af loptinu að ofan, einkum á meðan gras-
ið er ekki komið upp. það hygg jeg betur fara,
sem nú er sumstaðar farið að tíðkast, að setja
jarðepli í raðir, en ekki beð, því þá verður miklu
auðveldara að nema í burt arfa, og líka að hreykja
upp með eplagrasinu bæði eptir rigningar og
hvassviðri. Þykir mjer því eiga vel við að taka
hjer til greina, það sem mjer hefur verið kennt
um það, hvernig raasetningu skuli háttað. Spenna
skal garðsnúru yfir jarðepla sátningsreitinn, sem
ekki er skipt í beð, heldur látinn vera í sömu
mynd, sem hann fjekk við garðstunguna og þeg-
ar yfir var jafnað með hrífunni. Snúruna skal
spenna undan og á móti brekku, því sje það gjört,
má hiklaust ganga, en þó laglega ofan með henni
öðru megin, en hinu megin við hana skal gjöra

at

hi

17

hjer um bil fjögra þumlunga djúpa rák með spaða
horni og leggi annar maður í hana jarðeplin með
hálfs annars kvartils löngu millibili hvort frá öðru,
og ofan á hvert jarðepli — sem þriðji maður gjör-
ir — skal leggja handfylli af velmuldum áburði,
sem blandaður sje stórgerðum sandi unz röðin er
búin. Á meðan tvennt hið seinna er starfað, gjörir
sá fyrsti nýja rák á sama hátt hinu megin sín á
aðra hönd utan við sporin, eða þann troðning,
sem varð eptir hann við fyrri röðina, og lætur
að minnsta kosti verða þriggja kvartila bil á milli
jarðeplanna. þegar nú þessar tvær raðir eru bún=
ar sín á hverja hönd, er byrjað innan í reitnum
á sama hátt, en troðningarnir látnir vera á milli
annarar“ hverrar raðar unz öllu verkinu er lokið;
en að síðustu er rakað þeirri rótuðu mold ofan
í -rennurnar aptur með hrífu svo að sljett verði
að mestu. Þessi aðferð, að setja jarðepli í rað=
ir, er lang fljótust, sömuleiðis er þá gnægð mold-
ar milli hverrar raðar til að róta upp með leggj=
um þeirra, þegar upp vaxa, sem gjöra ber fyrst,

1) Vilji svo til, að einhver, sem reyna vili jarðepla-rækt,
ekki geti áttað sig á, hvernig þessari raðasetningu sje var-
ið, þá má hann allt eins skipta jarðreit sínum í beð, en
varast þó að hafa þau mjórri enn hálfa aðra alin, og setja
ekki í þau fleiri enn þrjár raðir, svo að moldin verði nóg
til þess að hreykja upp með eplagrasinu þegar við þarf,
og sömuleiðis til þess að geta varið jarðepla stofnana
frosti, þegar líður á sumar.

18

þegar grasið er vaxið kvartils hátt og sömuleið=
is eptir hvassviðri og rigningar ef þörf gjörist.
Í alla þá garða, sem arfi sækirí, er bezt að setja
jarðeplin á sagðan hátt, því við jarðar umrótið
og það að brúka sköfujárnið — er síðar skal get-
ið — fær hann ekki tíma til að dafna. Að láta
útsáðsepli taka gróðri á hlýjum stað, áður enn
niður eru sett á vorin, er víst betra, þegar hann
verður ekki of mikill og er það tíðast gjört, þeg-
ar tvær vikur eru af sumri. Arfa og annað ill-
gresi þarf vandlega að nema burt úr görðum áð-
ur enn það náir að fella fræ, ef til vill, tvisvar
eða þrisvar á sumri. það er sjálfsagt að friða
þarf garða fyrir traóki ferfættra dýra með gagn-
legum girðingum á alla vegu, því bæði er það
sárt og hræðilegt að sjá skemmdir þær, sem opt
á svipstundu orsakast af því, jafnvel þó jarð-
yrkjan að öðru leyti sje komin í gott lag.?

3) Allir þeir sem eiga geitkindur vita að þær eru mein-
legustu skepnur til skemmda þar sem þær geta því við
komið. þær geta stokkið og klifrað ótrúlega hátt, og kom-
ist þær inn Í eplagarðs- reiti, klippa þær grasið ins og
skógvið, auk þess, sem þær skemma með troðningi. þeim
er líka vel lagið að smjúga gegnum rifur eða á milli grinda
kringum garða úr trje.. Jeg hefi sjálfur sjeð fullorðna
geit, stóra vexti, smjúga á milli rima þar, sem ekki var
meira enn hálfs annars Kvértils millibil. Jeg verð að vera
nokkuð margorður um þetta öðrnm til varúðar, sem mæta
kynnu líkum ófriði eins og jeg við garða sína. Jeg þótt-

RN

á

19
5. ge.
Um tvö garðyrkju verkfæri,

sem ekki eru alkunnug.

það fyr nefnda heitir sköfujárn; er það líkast
rekuvari, og er það bein járnplata hálfs þuml-
ungs breið, með tanga út úr miðju annars veg-
ar, og gengur tangi sá upp Í skapts enda, sem
vera þarf svo langt að maður geti staðið upp=
rjettur við það. Á neðri brún járnsins sje egg
eins og á hefiltönn. Með þessu sköfujárni skal
byrja að uppræta arfann fram undan sjer, en ganga
síðan aptur á bak jafnótt og uppskerst; en svo
að járnið gangi liðugt og sníði í sundur arfann
og aðrar illgresis rætur efst við moldina eða í
henni, er tanginn lítið eitt beygður í miðju. á
þeim parti hans, sem fram úr skaptinu stendur,
og þess vegna á líka eggin að snúa upp fram=-.
an til á því.

ist vera buinn að friða garða mína, er þeir hvarvetna téka.
meðal manni undir hendur og voru sumstaðar hærri. En
þegar geitfjo kom að þeim, stökk það þvingunarlaust inn
í þá ög gjörði þær skemmdir, er jeg hefi áður vikið á. Nú
þótti mjer ekki mega við svo búið standa, því jeg sá al-
gjört tjón þeirra liggja. við borð, hafði jeg þá engin önn-
ur ráð enn þau að grafa frá görðunum allt í kring, sem
er hjer um bil áttatíu faðmar. Tókst mjer loks með því
að kippa undan þeim fótunum; þær rendu að vísu að görð-
unum, stukku sem hæðst þær gátu, en hörfuðu á bak apt-
ur, firtust og hættu svo þessum leik.“

20

Annað verkfærið er hreykijárnið; það er þrí-
hyrnd sterk járnplata, hjer um bil eitt kvartil á
hvern veg. Úr miðju einnar raðar hennar geng-
ur tangi beygður í rjett horn við járnplötuna, og
er rekinn upp í skapt eins og verkfærið, sem áð-
ur er um getið. þetta hreykijárn er brúkað bæði
tilað gjöra rákir fyrir raðir, þegar niður eru sett
jarðeplin og líka til að hreykja upp með epla-
grasinu.

6. grein.
-Um upptöku jarðepla.

Í öllum þeim sveitum, sem hætt er við hörðum
frostum, þegar líða tekur á sumar, er mikið á-
ríðandi að fresta ekki upptöku jarðepla, og mun
því ráðlegast að taka þau ekki seinna upp enn
þegar tuttugu vikur eru af sumri. það er að=-
gætandi að þau sjeu tekin upp Í frostlausu og
kyrru veðri, ef færi gefst, en þó ber þess eink=
um að gæta, að þau ekki sjeu lögð á frosna
jörð til þerris, því þá er þeim viss bani búinn,
og er óhættara að flytja þau óþurrkuð á geymslu=

3) Það hefi jeg aðgætt, þegar jarðeplin eru orðin stór í
stofnunum, einkum er það þó eptir rigningar, þegar mold-
in er orðin blaut og þjett, að hún opnar sig eða springur
að utan, og þarf þá vandlega að hreykja moldinni og þekja
þessar sprungur, því opt koma hjer í Þingeyjarsýslu svo
hörð frost í ágústmánuði, að blaut flög verða á einni nóttu
næstum hestheld.

21

staðinn, en hafa þó nákvæmar gætur á því ; að
sem allra minnst mold loði við þau.

'“. grein.
Um geymslu jarðepla.

Jeg hefi ýmislega reynt til þess að geyma jarð=
epli og stundum misheppnast; en bezt hefur mjer
þó reynst aðferð sú, sem hjer skal greina: Grafa
skal gröf helzt innan bæjar í framhýsi mátulega
stóra fyrir jarðeplin, sem aflast hafa, og skal hún
bæði í botninn og í kring fóðruð með vel þurru
grunda- eða roftorfi; en einkum er það áríðandi
að þekja gröfina svo vel að ofan með samkynja
efni, að ekkert lopt nái að komast að jarðeplun-
um. það er vissara, að þakið sje ekki þynnra
enn hálf alin. Grundvöllurinn þar, sem gröfin er
tekin þarf að vera þurr og húsið vel þakið.!

S. grein.
Um matreiðslu jarðepla.

Jafnvel þó jeg viti að konur, sem vanar eru
við að matbúa og kunna það, geti á ýmsan hátt

1) Einu sinni, þegar jeg til forna átti heima á Hvassa-
felli, gróf jeg grafarholu að haustlagi ofan í þurrah hól, og
setti í hana lítilræði af útsáðseplum með lögum á milli úr
vel þurrum steinsandi, og þakti hana síðan með þurru toxti
svo þakið varð hálf önnur alin á þykkt. þetta gafst mjer
ágætlega vel, því að vorið eptir, þegar jeg opnaði gröfina
voru þau svo hrein og fögur útlits eins og um haustið.

22

varið jarðeplum til matgjörðar, þá samt ætla jeg ið ;

„að fata úm það nokkrum orðum, ef ske mætti, 3
að það yrði þeim til leiðbeiningar er miður væru ;
fróðar í því efni. Hvarvetna þar sem jarðepli
eru. sett í deiglenda jörð og feita, verða þau laus-

„ari Í sjer og-bragðlakari; en það má þó nokkuð |
bæta með því, að sjóða þawí saltvatni með máta-
legri suðu, hella. síðan seiðinu af og setja svo ket-
ilinn yfir glæður og láta þau þar ryðja sig eða *
þorna, og sá um leið yfir þau smámuldu salti.
Þau bæta og gjöra hollari kjötmat, alls konar fisk-

- æti, mýkja vel harðæti t. a. m. harðar fisk. sjeu
þau borðuð með honum;. og geta þannig sparað - á
þeim feitmeti, sem þess þurfa með. Líka eu
þau ágæt í mjólkur-blandaða grauta ármað. hvort
soðin flysjuð og stöppuð, eða skorin, hrá. smátt Í
„sundur, og má þá í hvert sinn, eptir vild, drýgja
mjölið, hvort sem heldur brúkað er úr grjónum
eða rugi. Sömuleiðis eru jarðeplin soðin og vel. - *
stöppuð hentug til brauðgjörðar, og er þá mjöl=*
ið hnoðað saman við þau unz deigið verður máta-“
lega hart; eins má drýgja ertur til helminga með,
því að bæta við þær smáum eða hálfskornum
eplum.

Að steikja jarðepli undir potti, sem hvolft ;
sje yfir glóð og látinn eldur ofan á, eins og þég-

“ ar brauð er bakað, gjörir þau vel sæt að smekk;
líka má steikja þau í tómri eimirju og verða þá í

al sm
í SM 7 0 AA | át a

23

engu lakari; en til sjaldhafnari brúkunar eru þau
flysjuð soðin og vandlega stöppuð, síðan sett

yfir-glæður og látinn þar í rjómi, eða nýtt smjör

„með dálitlu af salti og, ef föng eru á, lítilræði af kú-
meni til bragðbætis. Þannig og á marga fleiri
vegu má brúka jarðeplin til manneldis.

, Athugasemdir.

Á Þótt jeg gæti þess áður að jeg í áburðar-
“skorti mínum í Gröf hefði notað öskuhauga að
mestu leyti. Í garða mína, þá hefi jeg ekki þar með

;. "sagt, að það skuli vera þeim regla, er betri efni

hafa, því vissara og .arðsamara mun verða áð
— hafa með fram gamla kvía.- eða kúamykju, einkum
- þar sem jörð er ófrjófsöm; en það þori jeg að full-
- yrða, að 'gömlú öskuhaugarnir nálægt bæjum, sem
. f hefur borizt ýmislegt frjófgunarefni, geta orðið
í, þeim, sem spara vilja áburð sinn og stunda garð-
yrkja til mikilla nota.
2. Að svo stöddu hygg jeg lítið gagna að minn-

„ást á kálið og rætur þess, því það eru. svo fáir
; af 035 Íslendingum, sem kunna eins vel við að-
: . borða það og jeg; samt er kálið, að minni æt.
an, þegar: það er rjett matbúið holl og blóðhreins-
„andi fæða, og ei veit jeg hvað því veldur, að all-
flestir landar mfnir skuli vera svo undarlegir, að
„ilja. ekki leggja jer það til munns, sem aðrar
þjóðir, miklu efnabetri enn vjer, hafa til mann-

24

eldis og telja sælgæti. það má nú segja að mjer

komi þetta ekki við og skal jeg því ekki vera
fjölorðari um það; en því mun jeg samt viðauka:

að kályrkjan eins og reynslan hefur kennt þeim, .

sem hafa lagt stund á hana, mundi verða að jöfn=
um notum og jarðepla ræktin, væri hún almennt
stunduð, einkum þegar og er litið á það, að hún
með notalegri hirðingu og kunnáttu er ekki eins
brygðul í bágum árum, og væri þá gott að nota
„hana, þegar jarðeplin bregðast.

Að endingu get jeg þess, sem á er að líta,
bræður mínir! að öll fyrirtæki vor í líkamlegum
og andlegum efnum, hversu viturlega sem þau eru
ráðin og rædd, geta ekki komið að góðum not=-
um, nema því að eins að guð sje með okkur,
því maðurinn sáir og plantar, en guð gefur á-

„ Vöxtinn.

=

aa Á
fklgsai

la 4
án
A

Lbs - Hbs / Jón Steffensen

100735024-8